Czas powstania
Historyzująca forma bramy wiąże się z pracami prowadzonymi przy kościele pod koniec XIX wieku.
Karpniki · około 1897 roku
Zabytkowa brama
i krzyż w murze cmentarnym
Ażurowa, kuta brama od pokoleń prowadzi na teren dawnego cmentarza i do kościoła św. Jadwigi Śląskiej. W latach 2018–2021 została objęta specjalistycznymi pracami konserwatorskimi.
Zobacz 28 fotografii z prac
Brama przed konserwacjąTo nie tylko wejście na teren kościelny. Kuta brama, dekoracyjny krzyż i murowana obudowa tworzą wspólną historyczną kompozycję, która od końca XIX wieku współtworzy charakter otoczenia karpnickiej świątyni.
Wymiary bramy
Dwa ażurowe skrzydła wykonano z kutego i wielokrotnie malowanego żelaza.
Ochrona zabytku
Program, właściwa konserwacja oraz późniejsze dodatkowe prace wykonane w ramach gwarancji.
Forma i detal
Żelazo ukształtowane jak ornament
Dwuskrzydłową bramę budują smukłe pionowe sztachety połączone profilowanymi prętami. Ich rytm przełamują groty, krzyże, woluty, rozety i nitowane dekoracje kwiatowe. W środkowej części umieszczono trójkątne zwieńczenie z małym krzyżem, a ukośne zastrzały nadają konstrukcji sztywność.
Na uwagę zasługują także ozdobna kaseta zamka, zachowana klamka oraz osobny, bogato opracowany krzyż wieńczący dach murowanej obudowy wejścia. Choć są to elementy użytkowe, sposób ich wykonania pokazuje wysokie umiejętności dawnego kowala.
Brama wraz z murem i wejściem stanowi część zabytkowego cmentarza przy kościele. Dlatego prace nie mogły ograniczać się do zwykłego oczyszczenia i ponownego pomalowania. Każda ingerencja musiała uwzględniać historyczną substancję obiektu.
Stan przed pracami
Ślady czasu, wilgoci i kolejnych przemalowań
Powłoki ochronne były silnie spękane i złuszczone, a w wielu miejscach odsłaniały skorodowane żelazo. Korozja rozwijała się przede wszystkim przy nitach, połączeniach, poziomych prętach i rozbudowanych ornamentach, gdzie łatwo zatrzymywała się wilgoć. Na powierzchni pojawiały się również naloty biologiczne.
Uszkodzone było mocowanie zamka, część wolut i dekoracji kwiatowych. Brakowało jednej rozety, fragmentu klamki oraz niektórych nitów. Mimo tych zniszczeń główne pionowe pręty zachowały dobrą wytrzymałość, co pozwoliło oprzeć konserwację na możliwie szerokim zachowaniu oryginalnej konstrukcji.
Badania wykazały wiele kolejnych warstw malarskich: szarą, srebrną, pomarańczową, zieloną i niebieską. Pod nimi zachowały się wcześniejsze zabezpieczenia, w tym czerwono-pomarańczowy podkład miniowy, który przez lata chronił żelazo przed całkowitym zniszczeniem.
Program konserwatorski
Od dokumentacji do ponownego montażu
Prace poprzedziło rozpoznanie obiektu i opracowanie programu przez konserwatorki dzieł sztuki Joannę Jędrzejak i Izabelę Kłeczek. Po uzyskaniu pozwolenia konserwatorskiego można było rozpocząć właściwe działania.
- 01
Dokumentacja
Inwentaryzacja stanu zachowania, fotografie oraz rozpoznanie kolejnych warstw malarskich.
- 02
Demontaż
Ostrożne zdjęcie skrzydeł bramy i krzyża oraz przewiezienie elementów do pracowni.
- 03
Oczyszczenie
Usunięcie produktów korozji i wtórnych powłok, a następnie dokładne przygotowanie powierzchni.
- 04
Naprawa detali
Uzupełnienie brakujących elementów kutych, wolut, nitów oraz części mechanizmu zamka.
- 05
Zabezpieczenie
Odtłuszczenie metalu i wykonanie systemu ochronnego złożonego z gruntu oraz warstwy nawierzchniowej.
- 06
Montaż i opieka
Powrót elementów na miejsce oraz dalsza kontrola stanu bramy w kolejnych latach.
Prace warsztatowe
Oczyszczanie odsłoniło kunszt dawnego kowala
Po demontażu skrzydeł i krzyża rozpoczęto usuwanie luźnych warstw farby oraz produktów korozji. Dopiero na oczyszczonym metalu można było dokładnie ocenić stan połączeń, nitów i dekoracji, a także przygotować uzupełnienia brakujących elementów.
Fotografie z prac pokazują osobno rozety, woluty, krzyże i dekoracyjne zwieńczenie. Po oczyszczeniu wyraźnie widoczny stał się sposób kucia i nitowania poszczególnych części. Następnie metal zabezpieczono czerwonym podkładem antykorozyjnym, tworząc warstwę oddzielającą żelazo od wilgoci i powietrza.
W latach 2020–2021 brama została ponownie objęta dodatkowymi pracami w ramach udzielonej gwarancji. Był to kolejny etap troski o trwałość zabezpieczeń i zachowanie zabytku na następne lata.
Wspólna troska o dziedzictwo
Prace możliwe dzięki współpracy
Konserwacja została przeprowadzona przy wsparciu Gminy Mysłakowice oraz ze środków i zaangażowania parafii. Zadanie wymagało współpracy parafii, służb konserwatorskich, specjalistów i osób odpowiedzialnych za demontaż oraz ponowny montaż ciężkiej konstrukcji.
Zachowanie bramy ma znaczenie nie tylko dla wyglądu otoczenia kościoła. Jest ona świadectwem dawnego rzemiosła, częścią historycznego układu cmentarza i elementem codziennie mijanym przez kolejne pokolenia mieszkańców oraz wiernych.
Chroniąc nawet pozornie niewielkie elementy otoczenia świątyni, zachowujemy ciągłość miejsca i pamięć ludzi, którzy je tworzyli.
Dokumentacja fotograficzna
Brama przed konserwacją i podczas prac
Galeria obejmuje 28 zachowanych fotografii. Zostały uporządkowane według kolejnych etapów. Kliknij zdjęcie, aby otworzyć je w dużym podglądzie i przechodzić między fotografiami.
Stan przed konserwacją
Widok całej bramy oraz zbliżenia powłok, dekoracji, zamka i klamki przed rozpoczęciem prac.
9 zdjęć
W pracowni konserwatorskiej
Oczyszczone detale, zwieńczenie i oba skrzydła bramy podczas prac warsztatowych.
12 zdjęć
Oczyszczona rozeta
Rozeta i elementy konstrukcji
Detal ornamentu po oczyszczeniu
Krzyż i rozety zwieńczenia
Kuty ornament wolutowyElementy zwieńczenia po oczyszczeniu
Skrzydło bramy w pracowni
Kaseta zamka podczas prac
Centralna część skrzydła
Konstrukcja skrzydła po oczyszczeniu
Dolne partie dekoracji
Oczyszczone pręty i wolutyZabezpieczenie antykorozyjne
Brama i krzyż po pokryciu ochronnym podkładem, przygotowane do dalszego wykończenia.
2 zdjęcia
Miejsce po demontażu
Otwór wejściowy w murze cmentarnym i zachowane miejsca osadzenia bramy.
5 zdjęć
Podstawa opracowania
Dokumenty parafialne i konserwatorskie
Tekst przygotowano na podstawie programu prac konserwatorskich i restauratorskich z 2018 roku, decyzji Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków, dokumentów związanych z realizacją zadania, korespondencji parafialnej z lat 2018–2021 oraz zachowanej dokumentacji fotograficznej.