Erich Fuchs i Gruszków

Na początku XX wieku Gruszków był niewielką sudecką wsią, podobną do wielu innych miejscowości rozsianych u podnóża Rudaw Janowickich i Karkonoszy. Drewniane i murowane domy, gospodarstwa, tkacze, rzemieślnicy, ludzie pracujący na roli. Codzienność, która wydawała się tak zwyczajna, że trudno było przewidzieć, jak bardzo zmieni ją następne stulecie.

Jednym z ludzi, którzy ją ocalili, był Erich Fuchs — niemiecki malarz, grafik i rysownik, który w 1914 roku zamieszkał właśnie w Gruszkowie, noszącym wówczas nazwę Bärndorf. Z tej niewielkiej wsi wyruszał ze szkicownikiem w góry i do okolicznych miejscowości. Obserwował mieszkańców, ich domy, pracę, stroje, warsztaty i zwyczaje. Dzięki temu pozostawił po sobie cenny artystyczny zapis życia dawnych Sudetów. Muzeum Sztuki w Łodzi potwierdza, że od 1914 roku Fuchs mieszkał w Gruszkowie i stąd przemierzał Karkonosze.

Z Magdeburga do małej wsi pod górami

Erich Fuchs urodził się 14 lutego 1890 roku w Magdeburgu. Kształcił się jako litograf, następnie studiował w Akademii w Lipsku, gdzie jednym z jego nauczycieli był ceniony grafik Alois Kolb. Po zakończeniu studiów nie wybrał jednak wielkiego miasta ani któregoś z ważnych niemieckich ośrodków artystycznych.

Wybrał Sudety.

I właśnie Gruszków stał się jego pierwszym stałym miejscem życia i pracy w regionie.

To ważne, ponieważ jego związek z wsią nie ograniczał się do kilku wakacyjnych pobytów. Fuchs mieszkał tutaj, poznawał ludzi, obserwował ich codzienność i uczynił Gruszków jednym z najważniejszych tematów pierwszego okresu swojej twórczości.

Wieś, która stała się dziełem sztuki

Jedna z najważniejszych części twórczości Fuchsa otrzymała tytuł „Das Gebirgsdorf” — „Wieś górska” i została poświęcona właśnie Bärndorf, dzisiejszemu Gruszkowowi.

To niezwykła rzecz.

Artysta nie próbował tworzyć wyidealizowanej pocztówki z gór. Interesował go prawdziwy świat miejscowych ludzi: gospodarstwa, izby, praca, twarze mieszkańców, tradycyjne zawody i rytm życia w sudeckiej wsi.

W zbiorach Muzeum Sztuki w Łodzi zachowała się między innymi akwaforta zatytułowana po prostu „Wieś Bärndorf”, datowana na 1923 rok.

Fuchs rysował także wieśniaków, tkaczy, gospodynie, starszych ludzi oraz wnętrza ich domów. Jego dzieła mają więc dzisiaj wartość nie tylko artystyczną. Są również swego rodzaju dokumentacją etnograficzną życia mieszkańców Sudetów sprzed stu lat.

„Du mein Bärndorf” — „Ty mój Gruszkowie”

Szczególnie wymowny jest tytuł jednej z prac związanych z wsią: „Du mein Bärndorf” — „Ty mój Bärndorf”.

Trudno o bardziej osobisty ślad więzi artysty z miejscem. Nie był to już tylko temat dla grafika. Gruszków stał się miejscem, do którego Fuchs najwyraźniej czuł szczególne przywiązanie.

Dzisiaj można powiedzieć, że artysta odwdzięczył się tej niewielkiej wsi w niezwykły sposób. Dzięki jego grafikom możemy zobaczyć ludzi i krajobrazy, których obraz nie zawsze zachował się na fotografii.

Od Gruszkowa aż po Karpniki

Dla historii naszej parafii szczególnie interesujące jest to, że spojrzenie Fuchsa nie kończyło się na samym Gruszkowie.

W jego twórczości pojawiały się również widoki sąsiednich miejscowości i całego otaczającego krajobrazu. Wśród prac związanych z teką „Das Gebirgsdorf” znajdował się także „Blick nach Fischbach” — „Widok na Karpniki”.

Gruszków i Karpniki stają się więc w jego pracach częścią jednego krajobrazu: świata, który Fuchs przemierzał pieszo i który konsekwentnie dokumentował.

Artysta, który patrzył na ludzi, a nie tylko na góry

Fuchs różnił się od wielu artystów działających w Karkonoszach. Nie wystarczały mu panoramy gór, Śnieżka czy efektowne pejzaże. Znacznie bardziej interesowało go życie mieszkańców.

Na jego grafikach pojawiali się między innymi tkacze przy warsztatach, wieśniacy, starsze kobiety, rzemieślnicy, gospodarze, ludzie siedzący w izbach, wnętrza chałup i warsztatów.

Dlatego obecnie bywa określany mianem „etnografa Karkonoszy”. Nie był zawodowym etnografem w dzisiejszym znaczeniu tego słowa, lecz jego systematyczne obserwowanie życia mieszkańców sprawiło, że pozostawił wyjątkowo szczegółową dokumentację regionu.

Muzeum Miejskie „Dom Gerharta Hauptmanna” w 2026 roku przygotowało dużą wystawę „Erich Fuchs. Etnograf Karkonoszy”, prezentując blisko sto grafik, akwarel i rysunków, a także fotografie i osobiste pamiątki artysty. Muzeum podkreśla, że bohaterami jego prac byli m.in. tkacze, hutnicy, rzemieślnicy i gospodynie domowe, dzięki czemu jego twórczość stała się zapisem świata, który po II wojnie światowej w znacznej części przestał istnieć.

Gerhart Hauptmann i „Tkacze”

W latach dwudziestych Fuchs poznał również laureata Nagrody Nobla Gerharta Hauptmanna, mieszkającego w Jagniątkowie.

Szczególnie fascynował go dramat Hauptmanna „Tkacze”, którego akcja związana była z losem śląskich tkaczy. Do 1928 roku Fuchs stworzył aż 157 akwafort ilustrujących ten utwór.

Nietrudno zrozumieć, dlaczego temat był mu tak bliski. Od lat obserwował przecież właśnie tych ludzi: ich pracę, biedę, warsztaty, domy i codzienne życie.

Ponad artystyczną pocztówkę

W przypadku Fuchsa słowo „malarz Karkonoszy” mówi właściwie zbyt mało. Był kronikarzem świata. Zamiast zapisywać historię zdaniami, zapisywał ją kreską akwaforty i ołówka.

Dlatego jego prace mają dziś tak wielką wartość dla miejsc takich jak Gruszków. Pozwalają zobaczyć wieś nie poprzez daty zapisane w kronice, lecz poprzez twarze mieszkańców, wnętrza domów, wygląd zabudowy i krajobraz.

Fuchswinkel — własny dom w Karkonoszach

W późniejszym okresie artysta zamieszkał w Przesiece. Jego dom nosił nazwę Fuchswinkel — „Lisi Zakątek”.

Zachowało się zdjęcie budynku przypisane w opisie Wikimedia Commons samemu Fuchsowi. Pozwala ono zobaczyć miejsce, z którym związał późniejszy etap swojego życia w Karkonoszach.

Po II wojnie światowej Fuchs jeszcze przez pewien czas pozostawał na Śląsku. Ostatecznie w 1948 roku wyjechał do Niemiec. Od 1959 roku mieszkał w Marburgu, gdzie kontynuował swoją działalność artystyczną i dokumentacyjną.

Zmarł 3 lipca 1983 roku.

Dawny Gruszków, który wciąż można zobaczyć

Być może najciekawsze w całej historii Ericha Fuchsa jest to, że po stu latach jego prace wracają dokładnie w miejsca, w których powstały.

Patrzymy dziś na Gruszków innymi oczami. Wiele dawnych domów zniknęło albo zostało przebudowanych. Zmieniły się drogi, gospodarstwa i sposób życia mieszkańców. Ale na papierze Fuchsa wszystko nadal trwa.

Tkacz siedzi przy swoim warsztacie. Stara kobieta pozostaje w swojej izbie. Wieś leży u stóp gór. A gdy oglądamy te prace, łatwo wyobrazić sobie młodego grafika wyruszającego ze szkicownikiem w stronę Karpnik i Karkonoszy.

Właśnie dlatego Erich Fuchs zasługuje na miejsce w historii Gruszkowa i całej naszej okolicy. Nie był jedynie artystą, który tutaj mieszkał.

Stał się jednym z tych, dzięki którym możemy dziś zobaczyć świat naszych miejscowości sprzed ponad stu lat.