Eugen Kühnemann — uczony, którego ostatnim domem były Karpniki

Wykładał na Harvardzie, pisał o Kancie, Schillerze i Goethem, przyjaźnił się z Gerhartem Hauptmannem. W Karpnikach miał dom na skraju wsi, otoczony łąkami. Wybrał go z myślą o wypoczynku i spokojnej starości. W maju 1946 roku właśnie tutaj zakończyło się życie Eugena Kühnemanna — uczonego o znacznym dorobku, którego biografia wymaga także uczciwego spojrzenia na jego polityczne wybory.

Nie był tylko przybyszem z ostatnich tygodni wojny. Zachowana kartka do Hauptmanna została napisana w Fischbach, dzisiejszych Karpnikach, 28 września 1922 roku. Kolejne listy pokazują wieloletni związek profesora z miejscowością. Karpniki należały do jego osobistego świata na długo przed tym, nim stały się ostatnim schronieniem.

Filozof, który szukał myśli w literaturze

Kühnemann urodził się 28 lipca 1868 roku w Hanowerze, w rodzinie urzędniczej. Studiował filozofię, filologię klasyczną i germanistykę w Marburgu oraz Monachium. Doktorat uzyskał w 1889 roku, badając związki twórczości Schillera z filozofią Kanta. W 1895 roku habilitował się w Marburgu na podstawie pracy o estetyce obu myślicieli.

Interesowało go, jak w dziele literackim ujawniają się osobowość autora, jego doświadczenie i sposób rozumienia świata. Literatura była dla niego czymś więcej niż przedmiotem opisu. Prowadziła do pytań o ludzkiego ducha, piękno i sens życia. Z czasem napisał obszerne prace o Kancie i Goethem, książkę o George’u Washingtonie oraz autobiografię.

Od 1906 do 1935 roku był profesorem niemieckiego uniwersytetu we Wrocławiu. Wcześniej kierował Akademią Królewską w Poznaniu — instytucją pruską, odrębną od późniejszego polskiego Uniwersytetu Poznańskiego. Wśród osób, których drogę naukową współtworzył, był Paul Tillich: Kühnemann został promotorem jego doktoratu filozoficznego we Wrocławiu w 1910 roku. Tillich stał się później jednym z ważnych teologów protestanckich XX wieku.

Profesor po drugiej stronie Atlantyku

Jego nazwisko było znane również w Stanach Zjednoczonych. Wykładał na Harvardzie w latach akademickich 1906–1907 i 1908–1909. W roku 1912–1913 objął jako pierwszy profesurę imienia Carla Schurza na Uniwersytecie Wisconsin. Mówił o „Fauście”, Schillerze i nowoczesnym dramacie niemieckim, docierając także do słuchaczy spoza uczelni.

Amerykańska aktywność miała również wymiar polityczny. W 1915 roku wydał w Chicago broszurę o Niemczech, Ameryce i wojnie. Uczony nie ograniczał się do książek i sal wykładowych: występował publicznie jako rzecznik określonego rozumienia niemieckiej kultury i interesów państwa.

Karpnicka łąka i dwa sposoby patrzenia

W miejscowym wspomnieniu dom profesora oznaczono dawnym numerem 36 i powiązano z nazwiskiem Baumgart. Miał stać na skraju wsi, wśród lubianych przez właściciela łąk. Dawnej numeracji nie przyporządkowano dotychczas do współczesnego adresu. Nie możemy więc wskazać konkretnego dzisiejszego budynku jako jego pewnego domu.

Jedna z anegdot dobrze oddaje różnicę między profesorem a praktycznym otoczeniem. Kühnemann miał zachwycać się pięknem łąki, podczas gdy pastor Ulbrich odpowiadał gospodarską uwagą o potrzebie jej nawożenia. To opowieść ze wspomnienia, nie dosłowny protokół rozmowy. Pokazuje jednak, jak zapamiętano człowieka, który w krajobrazie widział przede wszystkim piękno.

Miał też próbować utworzyć mały krąg literacki z pastorem i kantorem Weise. Przedsięwzięcie nie rozwinęło się tak, jak oczekiwał. W miejscowości, której codzienność wymagała praktycznych umiejętności, profesor bywał odbierany jako ktoś oderwany od zwykłych spraw.

Hauptmann, Ulbrichowie i przyjaźń ponad pokoleniami

Relacja z Hauptmannem łączyła zainteresowanie jego twórczością z osobistą znajomością. W 1922 roku Kühnemann opublikował książkę poświęconą pisarzowi. Zachowana korespondencja prowadzi z Karpnik do literackiego świata Karkonoszy.

Wśród miejscowych znajomych był Ernst E. Ulbrich, syn pastora i malarz. Wspomnienie przypisuje mu dwa portrety profesora, lecz ich obecnych losów nie ustalono. Jego kontakt z Kühnemannem znajduje także oparcie w opracowaniu naukowym Krzysztofa A. Kuczyńskiego: 2 stycznia 1946 roku obaj odwiedzili Hauptmanna w Jagniątkowie. Później Ulbrich malował portret pisarza. Profesor pomógł więc połączyć młodego artystę z Karpnik ze znanym twórcą.

Osiągnięcia nie zamykają pytania o odpowiedzialność

Biografia Kühnemanna obejmuje także nacjonalistyczne poglądy i aprobatę dla Hitlera. W 1941 roku przemawiał przy otwarciu niemieckiego uniwersytetu w okupowanym Poznaniu. Nie powinno się pomijać tego rozdziału, przedstawiając profesora wyłącznie jako wielkiego humanistę i późniejszą ofiarę.

Dokument z epoki pokazuje jego dalszą aktywność publiczną. „Litzmannstädter Zeitung” z 12 czerwca 1942 roku zapowiadała wykład we Włocławku dla działaczy Deutsche Arbeitsfront. Notatka jest prasową zapowiedzią, nie dowodem, że spotkanie odbyło się dokładnie według planu. Pozostaje jednak świadectwem publicznej roli uczonego w czasie wojny.

Nie ustalono dokumentu członkostwa w NSDAP, więc takiej przynależności mu nie przypisujemy. Poparcie dla nazizmu i udział w jego życiu publicznym wymagają jednak krytycznej oceny. Późniejsze cierpienie nie usuwa odpowiedzialności za wcześniejsze wybory.

Dom, który miał być schronieniem

W 1945 roku, według miejscowego przekazu, profesor schronił się w Karpnikach po ogłoszeniu Wrocławia twierdzą. Utracił wielką bibliotekę, a wraz z nią warsztat pracy budowany przez dziesięciolecia. W tym samym roku zmarła jego druga żona, Elisabeth. Dom wybrany kiedyś dla odpoczynku stał się miejscem samotności.

Przekaz wspomnieniowy opisuje zajęcie domu i pozostawienie mu niewielkiego pokoju na poddaszu. Mówi też o odebraniu futra, butów i zegarka przez polskich milicjantów oraz o pobiciu profesora, kiedy próbował się poskarżyć. Są to poważne zarzuty, które znamy z relacji książkowej. Nie zostały w przedstawionym opracowaniu potwierdzone odnalezionymi dokumentami policyjnymi lub sądowymi.

Wspomnienie łączy dalszą izolację i niedożywienie z jego śmiercią. Bez dokumentacji medycznej nie można jednak podawać śmierci głodowej jako ustalonej przyczyny zgonu. Trzeba zachować świadectwo krzywdy, a zarazem jasno określić jego podstawę. Relacja o działaniach konkretnych ludzi nie stanowi osądu wszystkich powojennych mieszkańców Karpnik.

Biały bez i lektura Goethego

Najbardziej osobista scena pochodzi ze wspomnienia Ernsta Ulbricha, przytoczonego w miejscowej książce. Malarz miał odwiedzić profesora dwa dni przed śmiercią. Przyniósł świeży biały bez i położył kwiaty w dłoniach chorego. Kühnemann z trudem uniósł je do twarzy. Potem poprosił gestem o lekturę Goethego; gość czytał z „Dywanu Zachodu i Wschodu”.

To scena znana z relacji świadka przekazanej przez autorkę książki. Nie zastępuje dokumentów ostatnich dni, lecz zachowuje ludzki wymiar historii: obecność odwiedzającego, zapach kwiatów i słowa książki bliskiej choremu. Dorobek uczonego, jego błędne wybory i cierpienie spotykają się tu w jednym życiorysie.

Ostatni adres: Karpniki

Współczesne biogramy naukowe przyjmują, że Eugen Kühnemann zmarł w Karpnikach 12 maja 1946 roku. Taką datę podajemy również tutaj. Dawny przekaz zestawia ją z inną datą z encyklopedii; nie oznacza to jednak, że odnaleziono i sprawdzono sam akt zgonu.

Według relacji miejscowej pochowano go na cmentarzu we wsi, po przewiezieniu prostej trumny dwukołowym wózkiem. Nie ustalono, który cmentarz ani gdzie znajdował się grób. Opowieść o braku kamienia jest świadectwem stanu opisanego przez autorkę, a nie wynikiem współczesnego przeglądu nagrobków.

W pamięci naszych miejscowości Kühnemann zajmuje miejsce niełatwe, ale istotne. Łączy Karpniki z uniwersytetami, amerykańskimi wykładami, Hauptmannem i miejscową rodziną Ulbrichów. Jego historia przypomina również, że wykształcenie nie chroni przed złymi wyborami politycznymi, a krytyczna ocena tych wyborów nie daje prawa do poniżania człowieka. Taka pamięć wymaga więcej niż podziwu lub potępienia: wymaga poznania całej opowieści.