Urodził się w Karpnikach, uczył dzieci w Jeleniej Górze, a po utracie posady prowadził sklep w Sobieszowie. Przeżył zamach i stworzył pięciotomowy leksykon obejmujący około ćwierć miliona wpisów. Historia Karla Friedricha Wilhelma Wandera pokazuje, jak daleko mogła zaprowadzić droga rozpoczęta w ubogim domu pod Karkonoszami.

Zanim został nauczycielem

Karl Friedrich Wilhelm Wander przyszedł na świat 27 grudnia 1803 roku w Fischbach, dzisiejszych Karpnikach. Był synem wiejskiego krawca. W jego domu nie było pieniędzy na swobodny wybór przyszłości: naukę trzeba było godzić z pracą, a według dawnej biografii chłopiec pomagał przy przędzeniu już od piątego roku życia.

Miał jednak wielki apetyt na książki. Czytał dostępne druki, a powieść o wyspie Felsenburg tak pobudziła jego wyobraźnię, że myślał o odnalezieniu opisanego w niej miejsca. Książka pozwalała mu zobaczyć świat większy od rodzinnej wsi. W karpnickiej szkole poznawał też elementy nowego podejścia do nauczania, inspirowanego pedagogiką Pestalozziego.

Karpnicki pastor i kantor otwierają mu drogę

Po konfirmacji chciał zostać nauczycielem, lecz rodziny nie było stać na jego przygotowanie. Trafił więc na naukę stolarstwa do Cieplic. Nie odnalazł się w tym zawodzie. Powrót do domu po chorobie stał się szansą na zmianę planów.

Pomogli miejscowy pastor Siegert i kantor Langner. Wander obserwował lekcje, ćwiczył nauczanie i rozwijał umiejętności muzyczne. W ówczesnej szkole wiejskiej nauczyciel często był równocześnie organistą lub kantorem. Według regionalnego opracowania Ullricha Junkera młody Wander pracował przed seminarium również jako pomocnik nauczyciela w Strużnicy, należącej wtedy do karpnickiego okręgu kościelnego.

Pierwszy egzamin wstępny do seminarium nauczycielskiego w Bolesławcu, w 1821 roku, zakończył się niepowodzeniem. Rok później został przyjęty, a w 1824 roku ukończył naukę. Jego droga do zawodu nie była ani prosta, ani szybka.

Uczeń miał rozumieć

Pierwszą posadę objął w Gościszowie. Od 1827 roku uczył w ewangelickiej szkole miejskiej w Jeleniej Górze. Interesowały go czytanie, język ojczysty i historia; pisał podręczniki oraz przygotowywał pomoce. Chciał, aby dziecko rozumiało to, czego się uczy, i potrafiło samodzielnie myśleć. Dawna biografia podkreśla również jego sprzeciw wobec kar cielesnych.

Taka postawa prowadziła do sporów. Wander domagał się samodzielności nauczyciela, zabiegał o jego godność i lepsze warunki pracy. W 1832 roku założył pedagogiczne stowarzyszenie czytelnicze. Organizował spotkania nauczycieli i w 1848 roku uczestniczył w tworzeniu ich ogólnoniemieckiej organizacji.

Był człowiekiem upartym, nieraz szorstkim w polemice. Krytykował kościelny nadzór nad szkołą, choć sam wiele zawdzięczał duchownym. Potrafił też współpracować z pastorami, którzy rozumieli potrzeby dzieci. Jego biografia nie mieści się w prostym podziale na nauczyciela i jego przeciwników: znaczenie miały konkretne osoby oraz sposób sprawowania nadzoru.

Nauczyciel odsunięty od szkoły

Pruskie władze podejrzliwie patrzyły na jego działalność. W marcu 1845 roku przeszukano mieszkanie Wandera i zawieszono go w obowiązkach. Po uniewinnieniu wrócił do szkoły w styczniu 1847 roku. Napięcia jednak pozostały.

Kolejny konflikt wybuchł po przemówieniu podczas jeleniogórskiego święta dzieci we wrześniu 1849 roku. Wander mówił o ojczyźnie opartej na wolności i prawdzie. Według dawnego biografa jego słowa przekazano władzom w zniekształconej postaci. Został odsunięty od pracy, a w 1850 roku zamknął także etap nauczania prywatnego.

Wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Po powrocie w 1851 roku musiał na nowo szukać miejsca i sposobu utrzymania. Od 1852 roku mieszkał w Sobieszowie, gdzie prowadził sklep spożywczy i handlował przyprawami. Człowiek, który wcześniej zabiegał o reformę oświaty, zarabiał teraz za ladą.

Wieczór, który mógł zakończyć jego życie

17 lutego 1861 roku do jego domu wtargnął dawny pracownik jednego z synów. Konflikt wyrósł ze spraw handlowych i majątkowych. Według relacji „Schlesische Zeitung” napastnik wyciągnął pistolet. Broń nie wypaliła; wtedy zaczął bić Wandera jej rękojeścią po głowie. Poważnie ranny nauczyciel stawił opór i przeżył.

Zachował się druk opisujący proces przed sądem przysięgłych w Jaworze i potępiający uniewinnienie oskarżonego. Jego tytuł otwarcie przedstawiał sprawę jako przykład pozbawienia demokraty ochrony prawa. To przejmujące świadectwo ówczesnych sporów, lecz nie dowód, że zamach zorganizowało państwo.

Ćwierć miliona wpisów i dziesięciolecia pracy

Najtrwalszym dziełem Wandera okazał się „Deutsches Sprichwörter-Lexikon” — niemiecki leksykon przysłów. Zbieranie powiedzeń rozpoczął jeszcze jako nauczyciel. W krótkich zdaniach widział materiał do rozmowy z uczniami o ludzkim postępowaniu, języku i doświadczeniu.

Czytał książki, wypisywał formuły, porównywał warianty i korzystał z nadsyłanych materiałów. W słowniku obok przysłów niemieckich pojawiały się odpowiedniki z innych języków, objaśnienia, komentarze oraz wskazania źródeł. W ten sposób zwyczajne powiedzenia zyskiwały miejsce w wielkiej dokumentacji kultury.

Wydawanie dzieła w zeszytach rozpoczęło się w 1862 roku. Pięć gotowych tomów ukazało się w latach 1867–1880. Ostatniego Wander nie doczekał. Całość obejmuje około ćwierć miliona wpisów — przysłów, wyrażeń, wariantów i obcojęzycznych odpowiedników. Nie jest to liczba tylu odrębnych przysłów.

Ten zbiór nadal służy badaczom języka i kultury. Trzeba go jednak czytać ze świadomością epoki: utrwala również dawne uprzedzenia, a niektóre objaśnienia noszą ślad osobistych poglądów autora. Jego wielkość polega na ogromie zgromadzonego materiału, nie na nieomylności każdego zapisu.

Przysłowia także w kaznodziejstwie

Dla czytelnika strony parafialnej ciekawy może być mniej znany wątek: Wander zajmował się wykorzystaniem przysłów w rozmowach o niedzielnych i świątecznych Ewangeliach. W 1838 roku wydał też zbiór powiedzeń z pism Abrahama a Sancta Clara, katolickiego kaznodziei. Spór o nadzór nad szkołą nie przeszkadzał mu dostrzegać wartości języka religijnego i kaznodziejskiej tradycji.

Dwa tysiące ludzi na pożegnaniu

W 1874 roku Wander przeniósł się do Kostrzycy. Tam zmarł 4 czerwca 1879 roku, mając 75 lat. Cztery dni później odbył się jego pogrzeb na cmentarzu komunalnym w Jeleniej Górze. Według „Der Bote aus dem Riesengebirge” zgromadziło się co najmniej dwa tysiące osób: dawni uczniowie, przyjaciele i nauczyciele.

Taki pogrzeb pokazuje, że urzędowe odsunięcie od zawodu nie wymazało pamięci o nauczycielu. Późniejsze upamiętnienia niosły różne interpretacje jego życia. Warto wracać do samego człowieka: zdolnego i pracowitego, ale również nieustępliwego, wikłającego się w ostre spory.

Miejsce Wandera w historii Karpnik

Karpniki były miejscem jego urodzenia, dzieciństwa, szkolnej nauki i pierwszego przygotowania do zawodu. Najważniejsze lata pracy nauczycielskiej spędził w Jeleniej Górze, później mieszkał w Sobieszowie i Kostrzycy. Jego historia łączy więc naszą miejscowość z całym regionem.

Do grona znanych mieszkańców Karpnik wnosi opowieść inną niż biografie ludzi pałaców i wielkich majątków. Zaczyna się ona w domu krawca i przy pracy dziecka. Dalej prowadzi przez pomoc miejscowego pastora i kantora, szkolną klasę, urzędowe konflikty i sklep, aż do leksykonu, z którego korzystają kolejne pokolenia. Warto o nim pamiętać także dlatego, że pokazuje rolę tych, którzy wcześnie dostrzegli zdolności ubogiego chłopca.