Karl Heinrich Adolph Götschmann — pastor i kronikarz Karpnik

W 1873 roku stracił wzrok. Miał za sobą ponad trzy dekady pracy w Karpnikach i mógłby zakończyć posługę. Pozostał jednak pastorem swojej wspólnoty jeszcze przez jedenaście lat. W pisaniu pomagała mu córka Margarete. Gdy dziś próbujemy odtworzyć życie dawnego Fischbach, wracamy do kroniki, którą zaczął tworzyć znacznie wcześniej. Karl Heinrich Adolph Götschmann pozostawił po sobie nie tylko pamięć o duszpasterzu, lecz także opowieść o miejscowości.

Przybysz, który został na ponad czterdzieści cztery lata

Urodził się 18 grudnia 1809 roku w Charlottenburgu pod Berlinem. W dawnych drukach występuje również jako Carl Heinrich Adolph Götschmann; pisownia Goetschmann jest zapisem tego samego nazwiska bez niemieckiego znaku „ö”. Jego ojciec był królewskim urzędnikiem podatkowym, przeniesionym wkrótce do Poczdamu. Tam przyszły pastor zdobywał wykształcenie szkolne.

Studia teologiczne we Wrocławiu zakończył w 1832 roku. Zanim objął parafię, pracował jako nauczyciel domowy w rodzinach ziemiańskich w okolicach Niemczy. Przez kilka lat zajmował się więc wychowaniem młodych ludzi — zadaniem, do którego powróci później w Karpnikach, już jako duchowny.

Droga do Fischbach zaczęła się od kazania próbnego 22 grudnia 1839 roku. Patron kościoła, książę Wilhelm Pruski związany z karpnickim pałacem, szukał następcy odchodzącego pastora Wilhelma Gottfrieda Siegerta. Götschmann został powołany 6 marca 1840 roku, przybył do miejscowości 10 czerwca, a cztery dni później uroczyście wprowadzono go w urząd. Pozostał w nim aż do śmierci w listopadzie 1884 roku.

Dwa kościoły, jedna miejscowość

Götschmann był pastorem parafii ewangelickiej. Jego świątynią był dawny kościół ewangelicki, którego ruiny można dziś zobaczyć w Karpnikach. Zachowany katolicki kościół św. Jadwigi Śląskiej należał do drugiej wspólnoty. Historia wsi obejmuje obie te tradycje i ludzi, którzy przez pokolenia żyli obok siebie.

Kronika zachowała konkretne ślady sąsiedzkich zależności: ewangelicy korzystali z katolickich dzwonów, a przy zbiórkach na ich świątynię pomagali również katolicy. Nie znaczy to, że dawne różnice wyznaniowe zniknęły. Pokazuje jednak, że codzienna współpraca miała własną, miejscową historię.

Jubileusz, pszczoły i książka, która przetrwała

Już dwa lata po przyjeździe nowy pastor uczestniczył w przygotowaniu wielkiej uroczystości. W 1842 roku wspólnota obchodziła stulecie rozpoczęcia nabożeństw. Pierwsze odbywały się w 1742 roku w stodole; trwały budynek kościoła powstał dopiero w 1748 roku. Ta różnica pozwala zrozumieć, co właściwie świętowano.

Odnowiono świątynię, zbierano ofiary i pozyskiwano wyposażenie. Wśród darów znalazły się srebrne świeczniki wykonane przez berlińskiego złotnika George’a Hossauera. Miejscowy stolarz Schäl przygotował dębowe elementy wyposażenia. Za uroczystym dniem stała praca rzemieślników, mieszkańców i dobroczyńców.

26 czerwca 1842 roku pochód przeszedł przez udekorowaną wieś ku miejscu pierwszych nabożeństw. Kronikarz odnotował też zdarzenie, którego trudno szukać w oficjalnych przemówieniach: uczestników, zwłaszcza dzieci szkolne, zaatakowały pszczoły. Część pochodu skierowano inną drogą przez pola. Właśnie takie szczegóły sprawiają, że dawni mieszkańcy przestają być dla nas jedynie nazwiskami i datami.

Na jubileusz Götschmann przygotował Jubelbüchlein — książeczkę opisującą dzieje parafii. Sięgał do dawnych dokumentów i tradycji miejscowych. Jego pracę kontynuował później następca, Rudolf Kölbing, a rozszerzona kronika ukazała się w 1892 roku. Jest dziś jednym z ważnych źródeł do historii Karpnik: opowiada o uroczystościach, fundacjach, mieszkańcach i przemianach wspólnoty.

Biblioteka dla młodzieży i mieszkańców

Jednym z najbardziej trwałych pomysłów pastora była biblioteka założona w 1844 roku. Początkowo służyła młodzieży, później stała się zbiorem dostępnym mieszkańcom. Księżniczka Maria przekazała na nią 30 talarów, a Elisabeth podarowała książki. Według kroniki z 1892 roku biblioteka liczyła wówczas ponad 400 tomów i można było korzystać z niej bezpłatnie.

Nie były to wyłącznie teksty religijne. Zbiór miał dostarczać także lektur pouczających i rozrywkowych. Nie znamy jego pełnego katalogu, ale sam pomysł mówi wiele o ambicjach założyciela: chciał, aby młodzi ludzie mieli dostęp do książek, a czytanie stało się częścią życia miejscowości.

Podobnie myślał o duszpasterstwie. W 1843 roku wprowadził wspólne przystępowanie konfirmowanej młodzieży do Wieczerzy Pańskiej, z czasem dwa razy w roku. Osobiste zgłoszenia miały pomagać w utrzymywaniu kontaktu z młodymi po zakończeniu przygotowania do konfirmacji. Organizowano również regularne spotkania misyjne i zbiórki, łączące niewielką wspólnotę ze sprawami szerszego świata.

Pastor między wsią a pałacem

Bliskość rodziny książęcej nadawała jego pracy szczególny wymiar. Götschmann przygotowywał księżniczkę Marię, późniejszą królową Bawarii, do konfirmacji. Obrzęd odbył się w Karpnikach 30 lipca 1842 roku, a przewodniczył mu berliński duchowny dr Strauss. Następnego dnia, podczas Wieczerzy Pańskiej, Götschmann podawał kielich. Był więc ważnym uczestnikiem tej historii, choć nie głównym celebransem samej konfirmacji.

Związki z pałacem obejmowały też sprawy bardzo praktyczne. W 1848 roku książę Wilhelm przekazał mu 100 talarów do rozdzielenia potrzebującym mieszkańcom Karpnik i Strużnicy. Pastor stawał się pośrednikiem między dobroczyńcą a rodzinami wymagającymi wsparcia.

Jego posługa przypadła jednak na czas napięć społecznych i zmian gospodarczych. Kronika mówi o zanikaniu tkactwa ręcznego i wyjazdach do ośrodków fabrycznych. Zachowuje również uwagi o słabym udziale mieszkańców w wyborach kościelnych. To ślad codziennych trudności, z którymi musiał mierzyć się duszpasterz obok uroczystości i książęcych wizyt.

Margarete — pomoc, bez której trudno zrozumieć tę historię

28 czerwca 1846 roku Götschmann poślubił Marie Elisabeth, córkę saksońskiego pastora. Mieli siedmioro dzieci: trzech synów i cztery córki. Najstarsza córka zmarła w roku urodzenia. Rodzinny dom znał więc zarówno radość, jak i stratę.

Po postępującej chorobie oczu i dwóch operacjach pastor całkowicie utracił wzrok w 1873 roku. Nadal wykonywał swój urząd, a w pracach pisemnych wspierała go córka Margarete. Kronika nie opisuje dokładnie, jak dzielili codzienne obowiązki. Zachowała jednak jej imię — i pozwala dostrzec, że dalsza działalność ojca opierała się także na jej pracy.

Inne dziecko, Heinrich, wybrało rzeźbę. W 1883 roku wykonał gipsowe popiersie Marcina Lutra ustawione w miejscowym kościele z okazji czterechsetnej rocznicy urodzin reformatora. Także w ten sposób historia rodziny Götschmannów splatała się z historią Karpnik.

Ostatnie kazanie i słowa na nagrobku

14 września 1884 roku Götschmann wygłosił kazanie o uczynkach ciała i owocach Ducha. Według jego następcy słuchacze odebrali je niemal jak pożegnanie. W kolejnych dniach uczestniczył jeszcze w święcie biblijnym w Bukowcu. Siły jednak słabły.

Zmarł rano w niedzielę 16 listopada 1884 roku. Kronika łączy ten moment z dzwonami wzywającymi wspólnotę na nabożeństwo i śpiewem przed kazaniem. Miał 74 lata; do siedemdziesiątych piątych urodzin pozostawał miesiąc. Pogrzeb odbył się 20 listopada, a kazanie wygłosił jego wieloletni przyjaciel, duchowny Lange z Janowic Wielkich.

„Wiem, komu uwierzyłem”.

Takie słowa, nawiązujące do Drugiego Listu do Tymoteusza, umieszczono na jego nagrobku. Znamy je z historycznego opisu; dotychczasowe opracowanie nie ustaliło, czy grób lub pomnik przetrwał do naszych czasów.

Portret, którego wciąż warto szukać

Osiem lat po śmierci pastora, na jubileusz w 1892 roku, młodzież zebrała pieniądze na jego upamiętnienie. Zamówiono olejny portret do kościoła. Wykonał go malarz Janusch z Jeleniej Góry, a obraz wraz z ramą kosztował 120 marek. Wiemy zatem, że taki wizerunek istniał. Nie udało się jednak ustalić jego obecnych losów.

Pozostała kronika. Dzięki niej możemy zobaczyć dawnych mieszkańców przy zbiórkach, w bibliotece, podczas rodzinnych uroczystości i w trudnych chwilach. Götschmann spisywał historię swojej wspólnoty, a zachował część pamięci całej miejscowości. Dlatego jego nazwisko ma miejsce także w dzisiejszej opowieści o Karpnikach.

Życie związane z Karpnikami

1809

Urodziny w Charlottenburgu

1840

Objęcie parafii ewangelickiej w Karpnikach

1842

Jubileusz wspólnoty i pierwsza kronika

1844

Założenie biblioteki

1873

Utrata wzroku; dalsza posługa z pomocą córki

1884

Śmierć po ponad 44 latach pracy w Karpnikach

Źródła i ilustracje

Artykuł przygotowano na podstawie przekazanego opracowania źródłowego, z zachowaniem zawartych w nim sprostowań. Podstawą biografii jest kronika parafialna, której kontynuację i wspomnienie o pastorze napisał jego następca. Jej religijny i wspomnieniowy charakter uwzględniono przy opisie ostatnich miesięcy życia.

1. Heinrich Götschmann, Rudolf Kölbing, Jubelbüchlein, enthaltend die Geschichte des evangelischen Kirchspiels Fischbach im Riesengebirge, 1892, zwłaszcza s. 52–59, 68–69, 73–78 i 83–85. Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu, GSL 4382 I: katalog, skany.
2. Schlesische Provinzialblätter, czerwiec 1840, s. 605 — informacja o nominacji: Śląska Biblioteka Cyfrowa.
3. C. Weigelt, „Die evangelische Kirche in Schlesien von 1740–1756”, Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens, t. 23, 1889, s. 120–121 — początki wspólnoty i budowa świątyni: skan.
4. Viktor Loewe, Bibliographie der Schlesischen Geschichte, 1927, s. 443, poz. 6069 — zapis wydania kroniki z 1842 r.: skan.

Pochodzenie, autorstwo i licencje ilustracji podano bezpośrednio przy zdjęciach. Skany historycznej kroniki oraz litografia należą do domeny publicznej; fotografia ruin została wykorzystana na licencji CC BY-SA 4.0. Nie wykorzystano reprodukcji współczesnego biogramu książkowego.

Opracowanie i redakcja: ks. Ireneusz Kościk. Karpniki, 2026.